(1)మరీచి కొడుకు కశ్యప ప్రజాపతి. బ్రహ్మదేవుడి కుడి చేతి బొటన వేలి నుండి దక్షుడు అనే పురుషుడు, ఎడమచేతి బొటన వేలి నుండి ధరణి అనే స్త్రీ జన్మించారు. వారు ఇరువురికి వెయ్యి మంది మహా రుషులు జన్మించారు. (2)బ్రహ్మ మానస పుత్రులలో రెండవ వాడైన అంగిరుసున కు, ఉతధ్యుడు, బృహస్పతి, సంవర్తుడు అనే కొడుకులు పుట్టారు. బృహస్పతి దేవతలకు గురువు ఐనాడు. (3).అత్రి అనే మానసపుత్రునికి అనేక మంది మహా మునులు జన్మించారు.(4) పులస్త్యుడు అనే బ్రహ్మ మానసపుత్రునకు, రాక్షసులు జన్మించారు. (5)పులహుడు అనే మానస పుత్రునకు, కిన్నరలు, కింపురుషులు జన్మించారు.(6)క్రతువు అనే మాన సపుత్రునకు పక్షి జాతి పుట్టింది.

॥ శ్రీః ॥
12.59. అధ్యాయః 059
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Topics
భీష్మేణ యుధిష్ఠిరంప్రతి చాతుర్వర్ణ్యధర్మకథనం॥ 1॥
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Text

వైశంపాయన ఉవాచ। 12-59-0x(5479)(67195)
తతః పునః స గాంగేయమభివాద్య పితామహం।
ప్రాంజలిర్నియతో భూత్వా పర్యపృచ్ఛద్యుధిష్ఠిరః॥ 12-59-1(67196)
కే ధర్మాః సర్వవర్ణానాం చాతుర్వర్ణ్యస్య కే పృథక్।
చాతుర్వర్ణ్యాశ్రమాణాం చ రాజధర్మాశ్చ కే మతాః॥ 12-59-2(67197)
కేన వై వర్ధతే రాష్ట్రం రాజా కేన వివర్ధతే।
కేన పౌరాశ్చ భృత్యాశ్చ వర్ధంతే భరతర్షభ॥ 12-59-3(67198)
కోశం దండం చ దుర్గం చ సహాయాన్మంత్రిణస్తథా।
ఋత్విక్పురోహితాచార్యాన్కీదృశాన్వర్జయేన్నృపః॥ 12-59-4(67199)
కేషు విశ్వసితవ్యం స్యాద్రాజ్ఞా కస్యాంచిదాపది।
కుతో వాఽఽత్మా దృఢం రక్ష్యస్తన్మే బ్రూహి పితామహ॥ 12-59-5(67200)
`ద్వైధీభావే చ భృత్యానాం శపథః కీదృశో భవేత్।
అధర్మస్య ఫలం యచ్చ శపథస్య విలంఘనే॥ 12-59-6(67201)
సర్వమేతద్యథాతత్వం వ్యవహారం చ తాదృశం।
సమాసవ్యాసయోగేన కథయస్వ పితామహ॥' 12-59-7(67202)
భీష్మ ఉవాచ। 12-59-8x(5480)
నమో ధర్మాయ మహతే నమః కృష్ణాయ వేధసే।
బ్రాహ్మణేభ్యో నమస్కృత్య ధర్మాన్వక్ష్యామి శాశ్వతాన్॥ 12-59-8(67203)
అక్రోధః సత్యవచనం సంవిభాగశ్చ సర్వశః।
ప్రజనం స్వేషు దారేషు శౌచమద్రోహ ఏవ చ॥ 12-59-9(67204)
ఆర్జవం భృత్యభరణం త ఏతే సార్వవర్ణికాః।
బ్రాహ్మణస్య తు యో ధర్మస్తం తే వక్ష్యామి కేవలం॥ 12-59-10(67205)
దమమేవ మహారాజ ధర్మమాహుః పురాతనం।
స్వాధ్యాయోఽధ్యాపనం చైవ తత్ర కర్మ సమాప్యతే॥ 12-59-11(67206)
తం చేద్ద్విజముపాగచ్ఛేద్వర్తమానం స్వకర్మణి।
అకుర్వాణం వికర్మాణి శాంతం ప్రజ్ఞానతర్పితం॥ 12-59-12(67207)
కుర్వీతాపత్యసంతానమథో దద్యాద్యజేత చ।
సంవిభజ్య చ భోక్తవ్యం ధనం సద్భిరీతీష్యతే॥ 12-59-13(67208)
పరినిష్ఠితకార్యస్తు స్వాధ్యాయేనైవ వై ద్విజః।
కుర్యాదన్యన్న వా కుర్యాన్మైత్రో బ్రాహ్మణ ఉచ్యతే॥ 12-59-14(67209)
క్షత్రియస్యాపి యో ధర్మస్తం తే వక్ష్యామి భారత।
దద్యాద్రాజా న యాచేత యజేత న చ యాజయేత్॥ 12-59-15(67210)
నాధ్యాపయేదధీయీత ప్రజాశ్చ పరిపాలయేత్।
నిత్యోద్యుక్తో దస్యువదే రణే కుర్యాత్పరాక్రమం॥ 12-59-16(67211)
యే తు క్రతుభిరీజానాః శ్రుతవంతశ్చ భూమిపాః।
య ఏవాహవజేతారస్త ఏషాం లోకజిత్తమాః॥ 12-59-17(67212)
అవిక్షతేన దేహేన సమరాద్యో నివర్తతే।
క్షత్రియో నాస్య తత్కర్మ ప్రశంసంతి పురావిదః॥ 12-59-18(67213)
ఏవం హి క్షత్రబంధూనాం ధర్మమాహుః ప్రధానతః।
నాస్య కృత్యతమం కించిదన్యద్దస్యునిబర్హణాత్॥ 12-59-19(67214)
దానమధ్యయనం యజ్ఞో రాజ్ఞాం క్షేమో విధీయతే।
తస్మాద్రాజ్ఞా విశేషేణ యోద్ధవ్యం ధర్మమీప్సతా॥ 12-59-20(67215)
స్వేషు ధర్మేష్వవస్థాప్యః ప్రజాః సర్వా మహీపతిః।
ధర్మేణ సర్వకృత్యాని శమనిష్ఠాని కారయేత్॥ 12-59-21(67216)
పరినిష్ఠితకార్యస్తు నృపతిః పరిపాలనాత్।
కుర్యాదన్యన్న వా కుర్యాదైంద్రో రాజన్య ఉచ్యతే॥ 12-59-22(67217)
వైశ్యస్యాపి హి యో ధర్మస్తం తే వక్ష్యామి శాశ్వతం।
దానమధ్యయనం యజ్ఞః శౌచేన ధనసంచయః॥ 12-59-23(67218)
పితృవత్పాలయేద్వైశ్యో యుక్తః సర్వాన్పశూనిహ।
వికర్మ తద్భవేదన్యత్కర్మ యత్స సమాచరేత్॥ 12-59-24(67219)
రక్షయా స హి తేషాం వై మహత్సుఖమవాప్నుయాత్।
ప్రజాపతిర్హి వైశ్యాయ సృష్ట్వా పరిదదౌ పశూన్॥ 12-59-25(67220)
బ్రాహ్మణాయ చ రాజ్ఞే చ సర్వాః పరిదదే ప్రజాః।
తస్య వృత్తిం ప్రవక్ష్యామి యచ్చ తస్యోపజీవనం॥ 12-59-26(67221)
పణ్ణామేకాం పిబేద్ధేనుం శతాచ్చ మిథునం హరేత్।
లయే చ సప్తమో భాగస్తథా శృంగే కలా ఖురే॥ 12-59-27(67222)
సస్యానాం సర్వబీజానామేషా సాంవత్సరీ భృతిః॥ 12-59-28(67223)
న చ వైశ్యస్య కామః స్యాన్న రక్షేయం పశూనితి।
వైశ్యే చేచ్ఛతి నాన్యేన రక్షితవ్యాః కథంచన॥ 12-59-29(67224)
శూద్రస్యాపి హి యో ధర్మస్తం తే వక్ష్యామి భారత।
ప్రజాపతిర్హి వర్ణానాం దాసం శూద్రమకల్పయత్॥ 12-59-30(67225)
తస్మాచ్ఛూద్రస్య వర్ణానాం పరిచర్యా విధీయతే।
తేషాం శుశ్రూషణాచ్చైవ మహత్సుఖమవాప్నుయాత్॥ 12-59-31(67226)
శూద్ర ఏతాన్పరిచరేత్రీన్వర్ణాననసూయకః।
సంచయాంశ్చ న కుర్వీత జాతు శూద్రః కథంచన॥ 12-59-32(67227)
పాపీయాన్హి ధనం లబ్ధ్వా వశే కుర్యాద్గరీయసః।
రాజ్ఞా వా సమనుజ్ఞాతః కామం కుర్వీత ధార్మికః॥ 12-59-33(67228)
తస్య వృత్తిం ప్రవక్ష్యామి యచ్చ తస్యోపజీవనం।
అవశ్యం భరణీయో హి వర్ణానాం శూద్ర ఉచ్యతే॥ 12-59-34(67229)
ఛత్రం వేష్టనమౌశీరముపానద్వ్యజనాని చ।
యాతయామాని దేయాని శూద్రాయ పరిచారిణే॥ 12-59-35(67230)
అధార్యాణి విశీర్ణాని వసనాని ద్విజాతిభిః।
శూద్రాయైవ ప్రదేయాని తస్య ధర్మధనం హి తత్॥ 12-59-36(67231)
యంచ కశ్చిద్ద్విజాతీనాం శూద్రః శుశ్రూషురావ్రజేత్।
కల్ప్యాం తేన తు తస్యాహుర్వృత్తిం ధర్మవిదో జనాః॥ 12-59-37(67232)
దేయః పిండోఽనపత్యాయ భర్తవ్యౌ వృద్ధదుర్బలౌ।
శూద్రేణ తు న హాతవ్యో భర్తా కస్యాంచిదాపది॥ 12-59-38(67233)
అతిరేకేణ భర్తవ్యో భర్తా ద్రవ్యపరిక్షయే।
న హి స్వమస్తి శూద్రస్య భర్తృహార్యధనో హి సః॥ 12-59-39(67234)
ఉక్తస్త్రయాణాం వర్ణానాం యజ్ఞస్త్రయ్యేవ భారత।
స్వాహాకారవషట్కారౌ మంత్రః శూద్రే న విద్యతే॥ 12-59-40(67235)
తస్మాచ్ఛూద్రః పాకయజ్ఞైయజేతావ్రతవాన్స్వయం।
పూర్ణపాత్రమయీమాహుః పాకయజ్ఞస్య దక్షిణాం॥ 12-59-41(67236)
శూద్రః పైజవనో నామ సహస్రాణాం శతం దదౌ।
ఐంద్రాగ్నేన విధానేన దక్షిణామితి నః శ్రుతం॥ 12-59-42(67237)
యతో హి సర్వవర్ణానాం యజ్ఞస్తస్యైవ భారత॥ 12-59-43(67238)
అగ్రే సర్వేషు యజ్ఞేషు శ్రద్ధాయజ్ఞో విధీయతే।
దైవతం హి మహచ్ఛ్రద్ధా పవిత్రం యజతాం చ యత్।
దైవతం హి పరం విప్రాః స్వేనస్వేన పరస్పరం॥ 12-59-44(67239)
అయజన్నిహ సత్రైస్తే తైస్తైః కామైః సమాహితాః।
సంసృష్టా బ్రాహ్మణైరేవ త్రిషు వర్ణేషు సృష్టయః॥ 12-59-45(67240)
దేవానామపి యే దేవా యద్బ్రూయుస్తే పరం హితం।
తస్మాద్వర్ణైః సర్వయజ్ఞాః సంసృజ్యంతే న కాంయయా॥ 12-59-46(67241)
ఋగ్యజుః సామవిత్పూజ్యో నిత్యం స్యాద్దేవవద్ద్విజః।
అనృగ్యజురసామా చ ప్రాజాపత్య ఉపద్రవః।
యజ్ఞో మనీషయా తాత సర్వవర్ణేషు భారత॥ 12-59-47(67242)
నాస్య యజ్ఞకృతో దేవా ఈహంతే నేతరే జనాః।
తతః సర్వేషు వర్ణేషు శ్రద్ధాయజ్ఞో విధీయతే॥ 12-59-48(67243)
స్వం దైవతం బ్రాహ్మణః స్వేన నిత్యం
పరాన్వర్ణానయజన్నైవమాసీత్।
అధరో వితానస్త్వథ తత్ర సృష్టో
న బ్రాహ్మణస్త్రిషు వర్ణేషు రాజన్॥ 12-59-49(67244)
తస్మాద్వర్ణా ఋజవో జ్ఞాతివర్ణాః
సంసృజ్యంతే తస్య వికార ఏవ।
ఏకం సామ యజురేకమృగేకా
విప్రశ్వైకో నిశ్చయే తేషు సృష్టః॥ 12-59-50(67245)
అత్ర గాథా యజ్ఞగీతాః కీర్తయంతి పురావిదః।
వైఖానసానాం రాజేంద్ర మునీనాం యష్టుమిచ్ఛతాం॥ 12-59-51(67246)
ఉదితేఽనుదితే వాఽపి శ్రద్దధానో జితేంద్రియః।
వహ్నిం జుహోతి ధర్మేణ శ్రద్ధా వై కారణం మహత్॥ 12-59-52(67247)
యత్స్కన్నమస్య తత్పూర్వం యదస్కన్నం తదుత్తరం।
బహూని యజ్ఞరూపాణి నానాకర్మఫలాని చ॥ 12-59-53(67248)
తాని యః సంప్రజానాతి జ్ఞాననిశ్చయనిశ్చితః।
ద్విజాతిః శ్రద్ధయోపేతః స యష్టుం పురుషోఽర్హతి॥ 12-59-54(67249)
స్తేనో వా యది వా పాపో యది వా పాపకృత్తమః।
యష్టుమిచ్ఛతి యజ్ఞం యః సాధుమేవ వదంతి తం॥ 12-59-55(67250)
ఋషయస్తం ప్రశంసంతి సాధు చైతదసంశయం।
సర్వథా సర్వదా వర్ణైర్యష్టవ్యమితి నిర్ణయః॥ 12-59-56(67251)
న హి యజ్ఞసమం కించిత్రిషు లోకేషు విద్యతే।
తస్మాద్యష్టవ్యమిత్యాహుః పురుషేణానసూయతా।
శ్రద్ధాపవిత్రమాశ్రిత్య యథాశక్తి యథేచ్ఛయా॥ ॥ 12-59-57(67252)

ఇతి శ్రీమన్మహాభారతే శాంతిపర్వణి రాజధర్మపర్వణి ఏకోనషష్టితమోఽధ్యాయః॥ 59॥

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Footnotes

12-59-2 సర్వవర్ణానాం అనులోమవిలోమజాదీనాం। చాతుర్వర్ణ్యస్య యే ఆశ్రమాః బ్రాహ్మణస్య చత్వార ఆశ్రమాః క్షత్రియస్య త్రయో వైశ్యస్య ద్వౌ శూద్రస్యైక ఇతి తేషాం॥ 12-59-11 తత్రాధ్యయనే। తావతైవ నైష్ఠికః కృతార్థో భవతీత్యర్థః॥ 12-59-12 స్వయముపాగతే విత్తే దారక్రియాపూర్వకం అపత్యసంతానమిచ్ఛేత్స ఇత్యాహ ద్వాభ్యాం తం చేదితి॥ 12-59-27 షణ్ణాం ధేనూనాం రక్షకో వైశ్య ఏకస్యాః క్షీరం స్వవేతనం హరేత్। శతస్య రక్షకో వర్షే ఏకం గోవృషభమిథునం వేతనం హరేత్। లబ్ధాచ్చ సప్తమం భాగమితి ఝ. పాఠః। తత్ర వాణిజ్యే తు లబ్ధాత్సప్తమం భాగం ధనికాద్ధరేత్। గవయాదిశృంగవాణిజ్యే లాభాత్సప్తమమేవ। ఖురే పశువిశేషఖురే మహామూల్యే కలా షోడశో భాగ ఇత్యర్థః॥ 12-59-28 ఏవం సస్యానామపి సప్తమమేవాంశం హరేత్॥ 12-59-33 కుర్వీత సంచయానిత్యపకృష్యతే॥ 12-59-35 యాతయామాని భుక్తభోగాని జీర్ణానీతియావత్॥ 12-59-37 ద్విజాతీనాం మధ్యే యం కంచిత్ప్రతి। తేన ద్విజాతినా॥ 12-59-39 అతిరేకేణ స్వకుటుంబపోషణాదాధిక్యేన। భర్తా పోష్టా॥ 12-59-41 పాకయజ్ఞైః క్షుద్రయజ్ఞైః। అవ్రతవాన్ శ్రౌతవ్రతోపాయహీనః॥ 12-59-42 సహస్రాణాం శతం లక్షం పూర్ణపాత్రాణి। శూద్రః పైలవనో నామేతి డ. ద. పాఠః॥ 12-59-43 సర్వవర్ణానాం త్రైవర్ణికానాం యో యజ్ఞః స తస్యైవ శూద్రస్యైవ భవతి తస్య తత్సేవకత్వాత్॥ 12-59-45 సృష్టయః సంతానాని తేన సర్వేషాం వర్ణానాం బ్రాహ్మణజత్వాదస్త్యేవ శూద్రస్యాపి యజ్ఞేఽధికార ఇత్యర్థః॥ 12-59-46 యద్బ్రూయుస్తే తత్తే తవ పరం హితం। వర్ణైః సశూద్రైః। సర్వయజ్ఞాః శ్రౌతాః స్మార్తాశ్చ న కాంయయా స్వభావాత్సంసృజ్యంత ఇతి పూర్వస్యోపసంహారః॥ 12-59-47 ద్విజస్త్రైవర్ణికః పూజ్యః। శూద్రేణ ఉపద్రవతీతి తత్సమీపగామిత్వాదుపద్రవో దాసః శూద్రః స వేదహీనోఽపి ప్రాజాపత్యః ప్రజాపతిదేవతాకః। యథాగ్నేయో బ్రాహ్మణ ఐంద్రః క్షత్రియస్తద్వత్। తథాచ మానసే దేవతోద్దేశేన ద్రవ్యత్యాగాత్మకే యజ్ఞే సర్వే వర్ణా అధిక్రియంత ఇత్యర్థః॥ 12-59-48 అస్య మానసయజ్ఞకర్తుర్దేవా ఇతరే జనాశ్చ న ఈహంతే ఇతి న అపితు శ్రద్ధాపూతత్వాత్సర్వేప్యస్య యజ్ఞే భాగం కామయంత ఇత్యర్థః॥ 12-59-49 బ్రాహ్మణస్త్రయాణామపి వర్ణానాం స్వమసాధారణం దైవతమతః కారణాత్తే యాగం కృతవంతఏవ॥ 12-59-50 సర్వేఽపి వర్ణా ఋజవః సాధవఏవ యజ్ఞసంయోగాత్। ఏవం ధర్మసాంయేఽపి జ్ఞాతిసాంయం నాస్తీత్యాశంక్యాహ। జ్ఞాతివర్మా అపి క్షత్రియవైశ్యశూద్రాస్తస్య బ్రాహ్మణస్యైవ వికారే క్షత్రియాదికన్యాసూత్పన్నే మూర్ధాభిషిక్తాదౌ సంసృజ్యంతఏవ। తేన ధర్మతో జన్మతశ్చ సర్వే వర్ణా బ్రాహ్మణసంసృష్టా ఇతి స్థితం। తత్ర హేతుమాహ ఏక ఇతి। తేషు తత్త్వనిశ్చయే క్రియమాణే ఏకో విప్రో బ్రహ్మైవ ప్రథమో బ్రాహ్మణః సృష్టో జాతః। బ్రాహ్మణసంతతిత్వాత్సర్వేఽప్యేతే బ్రాహ్మణా ఏవేత్యర్థః। తత్ర దృష్టాంతః। ఏకం సామేతి। అకారో వై సర్వా వాక్సైషా స్పర్శోష్మభిర్వ్యజ్యమానా బహ్నీ నానారూపా భవతీతి శ్రుతేరేకమకారరూపమేవాక్షరం యథా సామాదిరూపం తథా బ్రహ్మైవ బ్రాహ్మణాదిరూపమిత్యర్థః। తస్మాద్వర్ణాద్వహవో రాజధర్మాః సంసృజ్యంతే తస్య విపాక ఏషః। ఏకం సామ యజురేకమృగేకా విప్రశ్చైకో నిశ్చయస్తేషు దృష్టః ఇతి థ. పాఠః॥ 12-59-51 యజ్ఞగీతా విష్ణుగీతాః॥ 12-59-53 బహ్వృచబ్రాహ్మణే షోడశకమగ్నిహోత్రముక్తం। తత్ర మారుతం విష్యందమానమితి స్కన్నమపి మరుద్దైవత్యం భవతీతి తత్పూర్వమాద్యమగ్నిహోత్రం యదస్కన్నం యథావిధిహుతముత్తర సర్వోత్కృష్టం॥ బహూనీతి రౌద్రాదీని॥ 12-59-54 తాని షోడశాఽగ్నిహోత్రరూపాణి॥ 12-59-55 యజ్ఞం విష్ణుం। యష్టుం యజ్ఞదానాదినా ఆరాధితుం॥ 12-59-57 శ్రద్ధాపవిత్రం యథా స్యాత్తథా యష్టవ్యమితి సంబంధః। ఆశ్రిత్య శాస్త్రమితి శేషః॥

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.